در حالیکه ایجاد و توسعهی خوشههای صنعتی به عنوان یکی از برنامههای محوری دولت در حوزهی صنعت محسوب میشود، در حال حاضر با وجود شکلگیری این خوشهها در عمدهی استانهای کشور، سهم لرستان از خوشههای صنعتی همچنان “هیچ” است. یک خوشهی صنعتی مجموعهای از بنگاههای تجاری و غیرتجاری متمرکز در یک مکان جغرافیایی در یک منطقهی اقتصادی را شامل میشود که برای تولید یک یا چند محصول نهایی مشابه و مرتبط برای کسب صرفههای اقتصادی بیرونی با یکدیگر ارتباطات عمودی و افقی برقرار نموده و ضمن رقابت با یکدیگر در بسیاری از موارد همکاری جمعی و اقدامات مشترک دارند. ارتباط درونی این بنگاهها کاهش دهندهی هزینهها و تسهیل کننده؛ دسترسی به نهادهها، دانش و فناوری تولید، بازارهای فروش و تأمین نیازهای مشتری خواهد بود. از حدود سه دهه پیش این الگوی منطقهای سازماندهی صنایع کوچک و متوسط در نقاط مختلف جهان در رشتههای متعدد صنعتی پیاده شدهاست که از نتایج آن میتوان به جهانی شدن اقتصاد محلی، افزایش درآمد سرانه آنها، ایجاد اشتغال و رشد و توسعهی درونزای مبتنی بر توانمندیهای این مناطق اشاره کرد. به علاوه از دیگر مزایای این الگوی سازماندهی صنایع، هدفمند بودن، هر چه تخصصیتر شدن و اقتصادیتر بودن خدمات و پشتیبانیها از صنایع مجتمع در خوشه است. خوشههای صنعتی و نقش آنها در صادرات یکی از دلایل اقبال طراحان استراتژی توسعهی صادرات در دههی اخیر به ایجاد خوشههای صنعتی، نقش انکارناپذیر آنها در افزایش رقابتپذیری است. امروزه موضوع افزایش بهرهوری مهمترین عامل افزایشدهنده مزیت رقابتی است و کشورهای صادراتگرا نیز از این طریق در پی کسب سهم بیشتری از بازار جهانی بر آمدهاند. وقتی خوشهی صنعتی به مرحلهی بلوغ میرسد، مقیاس تولید به طور فزاینده افزایش مییابد و هر بنگاه واحد کوچکی از شبکهی تولید بزرگ میشود. این ایدهی مناسبی برای افزایش قدرت رقابتپذیری بنگاه کوچک و متوسط مقیاس است و خوشهها به واسطهی استفاده از صرفهها و عوارض خارجی مثبت اقتصادی به آسانی میتوانند در زنجیرهی ارزش افزوده و تجارت جهانی قرار بگیرد. به نوعی خوشههای صنعتی و خوشههای صادراتگرا میتوانند خلأهای موجود در زمینهی “صادرات کالاهای مورد پذیرش در بازارهای های جهانی” را پر کنند. این در حالی است که توسعهی خوشههای صادراتی نیز یکی دیگر از برنامههای محوری دولت نهم و در پی آن دولت دهم است به طوریکه مسعود میرکاظمی وزیر وقت بازرگانی دولت نهم در حاشیهی سفر دوم هیئت دولت به لرستان در گفتوگو با مهر اظهار داشت:«یکی از برنامههای این وزارتخانه توسعهی خوشههای صادراتی است.» وزیر همچنین از کمک این وزارتخانه به توسعهی خوشههای صادراتی در لرستان خبر داد و یادآور شد:«این استان قابلیت آن را دارد که در زمینهی عسل و محصولات هستهدار نیز در عرصهی جهانی شناخته شود.» وزیر بازرگانی بر ضرورت تشکیل پایانههای صادراتی در لرستان تأکید کرد و بیان داشت:«ایجاد پایانههای صادراتی میتواند به تشکلها و خوشههای صادراتی کمک کند تا محصولات خود را در آنجا عرضه کنند.» مهدی غضنفری وزیر بازرگانی دولت دهم نیز توسعهی خوشههای صادراتی را یکی از برنامههای در دستور کار دولت میداند و البته معتقد است که خوشههای صادراتی در مراحل تولید محصولات هیچگونه دخالتی نداشته و فقط مراحل فروش در بازارهای هدف فراملی را پوشش میدهند. نگاهی به وضعیت خوشههای صنعتی در استانهای مختلف کشور ۴۹ خوشه صنعتی در کشور در حال حاضر خوشههای صنعتی در ۱۷ استان کشور یا شکل گرفتهاند و یا مراحل مطالعهی آنها به پایان رسیده است. لرستان با وجود قابلیتهای بی نظیر در زمینهی تشکیل خوشههای صنعتی و صادراتگرا تا کنون توفیقی در این زمینه نداشتهاست. معاون صنایع کوچک شرکت شهرکهای صنعتی استان لرستان در این باره گفت:«وزارت صنایع در سالهای اخیر رویکردش برای توسعه صنعت با تأکید بر مزیتهای نسبی هر منطقه است.» فرشاد کوشکی با اشاره به وضعیت استان لرستان در این زمینه عنوان کرد:«در حال حاضر خیلی از خوشهها در کشور شکل گرفتهاست ولی در میان ۴۹ خوشه صنعتی که در سطح کشور به مرحله پیادهسازی رسیده لرستان عقب مانده است.» وی با تأکید بر ضرورت شناسایی مزیتهای نسبی استان برای تشکیل خوشه صنعتی، عنوان کرد:«خوشه به مجموعه صنایعی گفته میشود که در یک منطقه متمرکز شدهاند و دولت کار ساماندهی این خوشهها را بر عهده دارد.» در لرستان برای تشکیل خوشههای صنعتی هیچ کاری انجام نشده است شش مزیت لرستان برای تشکیل خوشه صنعتی معاون صنایع کوچک شرکت شهرکهای صنعتی استان لرستان با بیان اینکه تاکنون در لرستان مطالعاتی در این زمینه صورت گرفته است، افزود:«تاکنون شش مزیت نسبی لرستان برای ایجاد خوشههای صادراتی شناسایی شده است.» کوشکی ادامه داد:«لرستان در زمینهی سنگ، شیلات، عسل، صنایع دستی و انار و انجیر سیاه قابلیت ایجاد خوشههای صنعتی را دارد.» وی افزود:«به عنوان مثال در حال حاضر در استان لرستان بیش از ۴۵۰ واحد سنگبری وجود دارد که باید یک برند مشترک برای این واحدها تعریف شود و پس از استانداردسازی به بازارهای هدف صادر شود.» معاون صنایع کوچک شرکت شهرکهای صنعتی استان لرستان ایجاد خوشههای صنعتی را محلی برای پر شدن خلأهای بین بخش دولتی و خصوصی ارزیابی کرد و گفت:« یکی از مشکلاتی که در زمینهی تشکیل خوشههای صنعتی در لرستان وجود دارد این است که هیچ کدام از دانشگاههای استان در این زمینه حاضر به همکاری نشدند.» کوشکی یادآور شد:«در سفرهای ریاست جمهوری به استانهای مختلف کشور تعداد زیادی خوشه صنعتی مصوب شد که این امر نشان میدهد که در آیندهی نزدیک بسیاری از بودجهها در حوزهی خوشههای صنعتی پرداخت میشود.»
در زمینهی ایجاد خوشههای صنعتی در لرستان کوتاهی شدهاست سرپرست معاونت برنامهریزی استانداری لرستان نیز در این رابطه گفت:«متأسفانه تاکنون در زمینه ایجاد خوشههای صنعتی در لرستان کوتاهی شدهاست.» محمدرضا ملکیراد با تأکید بر اینکه بحث خوشههای صنعتی در کشور ما یک بحث نو و جدید است، افزود:«حدود سه سال است که در این حوزه کارهایی صورت گرفته و در حال حاضر عزم جدی وزارت صنایع به سامان رساندن این خوشههای صنعتی است.» وی با بیان اینکه ایجاد خوشههای صنعتی در استانهای دیگر کشور شروع شدهاست، یادآور شد:«پیشنهاد ما در لرستان ایجاد خوشههای صنعتی سنگ و عسل بودهاست که هنوز شکل نگرفتهاند.» سرپرست معاونت برنامهریزی استانداری لرستان با تأکید بر اینکه ایجاد خوشههای صنعتی و تولیدی در استان یک ضرورت است، عنوان کرد:«ما از وضعیت موجود در لرستان در حوزهی ایجاد خوشههای صنعتی راضی نیستیم.» ملکی راد با تأکید بر اینکه در این زمینه باید سرعت کار مضاعف شود، یادآور شد:«باید در این زمینه مرکزی شکل بگیرد که مدیریت، هدایت، برنامهریزی و نظارت را به عهده داشتهباشد.» ضرورت فرهنگسازی در این زمینه شرمندگی از عدم وجود نام لرستان در جدول خوشههای صنعتی وی با بیان اینکه در حال حاضر وضعیت به گونهای شده که خیلیها به دنبال این هستند که محصولات لرستان را به نام خود صادر کنند، افزود:« باید در این زمینه فرهنگسازی لازم در میان صنایع کوچک و متوسط استان صورت گیرد.» سرپرست معاونت برنامهریزی استانداری لرستان با بیان اینکه انار لرستان به بیش از ۱۲ کشور دنیا صادر میشود ولی هنوز خوشه صنعتی در این زمینه شکل نگرفتهاست، افزود:«باید یک جایی باشد که کار را ساماندهی و استاندارد سازی کند.» ملکیراد با اشاره به اینکه برخی محصولات کشاورزی و صنایع دستی لرستان قابلیت ایجاد خوشه صنعتی را دارا هستند، عنوان کرد:«به طور قطع در صورت شکلگیری خوشههای صنعتی در لرستان بخشی از بیکاری این استان مرتفع خواهد شد.» وی با بیان اینکه نامی از لرستان در جدول خوشههای صنعتی کشور وجود ندارد، ابراز امیدواری کرد که سال آینده لرستان را جزو ردیفهای بالایی جدول ببینیم تا شرمنده نباشیم که در این جدول نامی از لرستان نیست. به هر حال امروزه یکی از استراتژیهای توسعهی اقتصادی که در خلال سالهای اخیر توجه زیادی به آن شدهاست، توسعه از طریق خوشههای صنعتی است که باید این امر در استانی مانند لرستان با دارا بودن قابلیتهای منحصر به فرد در زمینهی صنعت، کشاورزی و صنایع دستی بیشتر مورد توجه قرار گیرد. صدیقه حسینی- مهر